Nhắc đến các chợ của nội thành Hà Nội, ta không thể quên chợ Đồng Xuân, một địa danh đã từng đi vào thơ, ca, nhạc, hoạ, những áng văn hương xưa và nay. Ca dao truớc đây miêu tả chợ Đồng Xuân hồi xưa thế này, nhân ngày Xuân đọc cho vui:

Vui nhất là chợ Đồng Xuân
Thứ gì cũng có, xa gần bán mua
Giữa chợ có anh hàng dừa
Hàng cam, hàng quýt, hàng dưa, hàng hồng
Ai ơi đứng lại mà trông
Hàng vóc, hàng nhiễu thong dong mượt mà
Cổng chợ có chị hàng hoa
Có người đổi bạc chạy ra chạy vào
Lại thêm “sực tắc” bán rao
Kẹo cau, kẹo dạn, miến sào, bún bung
Lại thêm bánh rán, kẹo vừng
Trước mặt bún chả, sau lưng bánh giò
Ồn ào chuyện nhỏ chuyện to
Líu lo chú khách bánh bò bán rao
Xăm xăm khi mới bước vào
Hàng tôm, hàng tép xôn xao mọi bề
Lịch sự là chị hàng lê
Quàng quạc hàng vịt, tò he hàng gà
Nứt nở như chị hàng na
Chua vào hàng sấu, ngọt ra hàng đường
Thơm ngát là chị hàng hương
Tanh ngắt hàng cá, phô trương hàng vàng
Lôi thôi là chị hàng giang
Bán rổ, bán xảo, bán sàng, bán nia
Thướt môi là chị hàng thìa
San sát hàng bát nhiều bề long đong
Đỏ don như chị hàng hồng
Hàng cam, hàng quýt, hàng bòng thiếu chi
Trống quân cò lả sót gì
Mỗi người một vẻ ai thì kém ai
Lại thêm cạo mặt ngoáy tai
Lại thêm ngoài chợ có người hoạ tranh
Ngoài ra cải, diếp, răm, hành
Thì là, cải cúc xanh xanh rõ ràng
Có người bán lược bán gương
Có người bán cả hòm rương, tủ quầy
Có người bán dép, bán giầy
Có người bán cả ghế mây để ngồi
Suốt ngày chợ họp ai ơi
Thượng vàng hạ cám bao người bán mua…

Ngoài chợ Đồng Xuân, đô thành Hà Nội còn có 36 phố phường. Trước kia mỗi phố phường tập trung sản xuất hoặc bán mua một mặt hàng, thế là thành tên phố, phố tên gì, bán hàng nấy:

Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai
Hàng Buồm, Hàng Điếu, Hàng Hài, Hàng Khay
Mã Vĩ, Hàng Điếu, Hàng Giầy
Hàng Lờ, Hàng Cót, Hàng Mây, Hàng Đàn
Phố Mới, Phúc Kiến, Hàng Ngang
Hàng Mã, Hàng Mắm, Đình Ngang, Hàng Đồng
Hàng Muối, Hàng Nón, Cầu Đông
Hàng Hòm, Hàng Đậu,Hàng Bông, Hàng Bè
Hàng Thùng, Hàng Bút, Hàng Tre
Hàng Vôi, Hàng Giấy, Hàng The, Hàng Gà…

Đến nay, đầu thế kỷ XXI rồi, nhiều tên phố cổ của 36 phố phường xưa vẫn còn. Không chỉ còn biển hiệu mà còn cả các mặt hàng truyền thống từ xửa xưa .

Đấy là trong nội thành, còn ngoại ô,và cả Hà Nội mở rộng nhiều tên chợ cũng đã vào ca dao. Như chợ Đơ (thị xã Hà Đông, nay thuộc quận Hà Đông); chợ Nghệ (thị xã Sơn Tây); chợ Sơn (huyện Hoài Đức), chợ Phùng (huyện Đan Phượng); chợ Săn, chợ Nủa (huyện Thạch Thất): chợ Mía (thị xã Sơn Tây); chợ Gạch, chợ Bún, chợ Hiệp, chợ Cốc, chợ Thọ Lão, chợ Triệu (huyện Phúc Thọ) vân…vân. Thế ra, việc mở rộng địa giới thủ đô ông bà ta đã có ý tưởng từ rất lâu rồi. Bài ca dao dưới đây không chỉ thống kê mà còn miêu tả đặc điểm của từng chợ đó:

Cầu Đơ là chợ đằng xuôi
Ngỗng vịt cũng lắm, đồ chơi cũng nhiều
Tưởng rằng chợ Sái mĩ miều
Chỉ lắm hàng củi với nhiều hàng cơm
Chợ Nủa hàng giậm, hàng nơm
Chợ Trôi hàng vải, hàng rơm dãi dầu
Chợ Nghệ thì lắm bò trâu
Thái đoạn cũng lắm, chúc bâu cũng nhiều
Sơn Đồng chợ họp về chiều
Chỉ lắm hàng sắn với nhiều hàng dao
Chợ Phùng hàng xén xiết bao
Chợ Gạch cũng lắm thuốc lào, nhang đen
Chợ Cốc nửa tháng sáu phiên
Chỉ lắm ngô đỗ với nguyên củ từ
Thọ Lão chợ họp chán chừ
Cầu quán chẳng có y như ngoài đồng
Lờ đờ chợ Triệu mà đông
Tiếng rằng cả lớn mà không bán bò
Chợ Mía mới họp mà to…

Ca dao về chợ lời lẽ cứ tưng tửng, chất phác quê kiểng, đọc mà thích, đọc mà vui. Ngày xuân rảnh rang đọc mấy bài ca dao chợ Hà Nội xưa, nhâm nhi đôi ba chén cao hứng đọc to cho cả nhà cùng nghe, thú vị lắm ru!

Đi chơi chợ trong cao xưa, giờ ta “bát phố” qua mấy vần thơ cũ về Hà Nội một thuở. Xin trích trong bài “ Vui nhất”, thử đọc xem có nhất …vui không?

Bắc Kỳ vui nhất Hà Thành
Phố phường sần uất văn minh rợp trời
Thanh tao lịch sự đủ mùi
Cao lâu rạp hát chơi vui đủ đầy
Đâu đâu nam bắc đông tây
Thăng Long thắn địa, xưa nay tiếng đồn..
*
Nhất vui là cảnh Bờ Hồ
Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Bồ, Hàng Ngang
Mã Mây, Phố Mới, Hàng Vàng
Đồng Xuân, Hàng Giấy, Hàng Buồm vui thay
Bán buôn tấp nập đêm ngày
Ô tô đi lại như bay ngoài đường
Đua chen trong chốn thị trường
Hiệu buôn chú Khách, cửa hàng người Nam
Bầy ra đủ các thứ hàng
Hàng Tây, hàng Nhật với hàng Trung Hoa
Lại hàng nội hoá đủ là
Ngày nay xuất cảng kể đà hơn xưa
Ấy là kể những phố to
Còn như Hàng Quạt, Hàng Lờ, Hàng Da
Cửa Nam, Hàng Lọng, Phố Ga
Hà Trung, Ngõ Trạm, Hàng Gà, Cửa Đông
Hàng Cân, Hàng Cót, Hàng Đồng
Hàng Mụn, Hàng Bát, Hàng Bông, Hàng Bài
Hàng Cau, Hàng Bột, Hàng Khoai
Hàng Nâu, Hàng Trứng, Hàng Gai, Hàng Hành
Hàng Tre, Hàng Sú, Hàng Mành
Phúc Châu, Cầu Gỗ, Bắc Ninh, Hàng Hòm…
*
Kể xem phố xá bây giờ
Phồn hoa đệ nhất kinh đô Bắc Kỳ
Văn minh đèn điện sáng loè
Thông thương kỹ nghệ mọi bề chấn hưng…

Đọc lướt qua mấy câu ca dao “ Vui nhất” trên đây thấy Hà Nội xưa hẳn độc giả có thể so sánh với Hà Nội ngày nay đã thay đổi vượt bậc đến nhường nào. Tiến tới ngày đại lễ “ Thăng Long- Hà Nội 1000 năm tuổi” sắp tới, nhân đầu Xuân Canh Dần,mở màn cho năm 2.010, chúng ta càng tự hào về Hà Nội cổ kính mà hiện đại,Thành Phố Vì Hoà Bình như UNESCO đã tôn vinh. Và trong lòng thầm ngân lên giai điệu khúc ca: Hà Nội ơi…một trái tim hồng … Một mùa xuân mới đã đến !